« Maron nhất diệp lạc, thiên hạ cộng tri thu »- Ara Phat

Học sinh chuẩn bị nhập học vào đầu tháng 9, cũng là lúc báo hiệu mùa thu lấp ló, nơi đây không có cây ngô đồng để báo hiệu mùa thu như ở Huế hay phía bắc Việt Nam, để được nghe  » ngô đồng nhất diệp lạc, thiên hạ cộng tri thu » mà báo hiệu mùa thu bằng những chiếc lá vàng của cây Maron, người Việt chúng ta thường gọi là cây hạt dẻ.
Hạt dẻ nướng ăn được không gọi là maron mà phải gọi là Chataigne, những cây maron trồng lấy bóng mát hạt không ăn được vì độc, chuyện này trẻ nhỏ đã được giáo dục từ 5 tuổi, lúc còn ở mẫu giáo.
Vào lúc quả rụng, hạt rơi vương vãi khắp các con đường có bóng mát của maron cũng là lúc các cô giáo mẫu giáo dẫn học sinh từng đoàn đi nhặt hạt rồi hướng dẫn các cháu làm thủ công. Có lần đang nhặt những hạt maron dại này để phủ lên những chậu cảnh trong nhà, khi tưới nước không bị văng đất ra ngoài, một cháu bé chạy lại dặn là « Ông ơi, cô giáo dặn hạt này không ăn được , nguy hiểm »… thế đấy cũng là một lối giáo dục cộng đồng. ….

Loại hạt dẻ ăn được gọi là chataigne, cấu tạo từ vỏ đến hạt khác maron lấy bóng mát, gai nhọn xù xì đâm buốt tay, từ cuối tháng 9 bắt đầu rơi rụng, hắn đi dạo trong rừng nhặt về luộc ăn

Vào khoảng cuối tháng 4, hắn có đọc được một tin  » 37 học sinh khối lớp 6 và 7 tại một trường học ở Nghệ An đã bị ngộ độc do ăn hạt cây ngô đồng rụng xuống sân trường ».
Bài báo còn đưa lên hình ảnh cây ngô đồng và cả hạt nữa. Nhìn những ảnh này hắn thấy như không phải là cây « ngô đồng » mà hắn biết và có lần nhìn được nơi Phú vân Lâu của kinh thành Huế, hơn nữa cũng biết tên gọi này qua những thi ca lúc học trung học. Hình như học sinh nào cũng biết câu thơ kinh điển:
Ngô đồng nhất diệp lạc
Thiên hạ cộng tri thu
(Chiếc lá ngô đồng rụng, mọi ngượi biết mùa thu đến) .

Cũng có nghe trong ca dao qua điệu ru ngày còn thơ
Đồng Đăng có phố Kỳ lừa,
Có nàng Tô Thị , có chùa Tam Thanh .
… … …
Chùa này có một ông thầy,
Có hòn đá tảng có cây ngô đồng .
Lại còn câu ca
Cây ngô đồng không trồng mà mọc
Quả ngô đồng không chọc mà rơi…
Lúc đi làm giáo vụ cho trường kế toán thương nghiệp 2 ở Rạch Giá, khi có giờ nghỉ hay nghe các học sinh hát hò, có nghe qua một điệu hát lý của dân ca nam bộ, là điệu hò điệu lý gì thì không biết nhưng nghe láy đi láy lại nên cũng vào đầu
« Chiều chiều ra đứng tây lầu tây, tây lầu tây
Thấy cô tang tình gánh nước,
Tưới cây, tưới cây ngô đồng
trong lòng tôi thương,
Thương cô tưới cây ngô đồng… »
Cây ngô đồng thuộc dòng vương giả được trồng những nơi quyền quý cao sang, chỉ dành riêng cho loại chim Phượng Hoàng mới xứng tầm đậu trên cành bích.
Tản Đà trong một bài hát ả đào cũng đề cập đến cây ngô đồng
« Nước trong xanh lơ lửng con cá vàng
Cây ngô cành bích con chim phượng hoàng nó đậu cao
Anh tiếc cho em phận gái má đào
Tham đồng bạc trắng mà gán mình với chú tây đen…. »
Nhánh ngô đồng đâu để cho quạ, cú đặt chân, chẳng khác nào « treo tranh tố nữ đứng bên anh tượng đồng » .

Nguyễn Du mượn bóng dáng cây ngô đồng: trong Văn tế thập loại chúng sinh
Não người thay buổi chiều thu
Ngàn lau dặm bạc lá ngô đồng vàng.
Ngô đồng là thế đấy,hợp với mùa thu mang đầy những sang trọng quý phái của thiên nhiên toàn vàng lẫn bạc đẹp đến « não người » . Ngô đồng có tên khoa học là Firmiana, loài thực vật này vì có xuất xứ rất nhiều ở Trung Hoa và các vùng Đông Á lân cận, trong đó có Việt Nam nên cũng được gọi là Chinese parasol tree .

Còn cây mà báo chí chụp ảnh đưa lên hắn biết rất rõ, chúng tôi gọi là cây BÃ ĐẬU, hay MA ĐẬU cây do người Pháp đem sang trồng nơi các trại lính để lấy bóng mát.
Cây bã đậu (hay mã đậu) trong các sách thực vật có tên tiếng Việt là vông đồng hay bã đậu tây . Sở dĩ có chữ « tây » trong tên gọi là vì lại có loài ba đậu bản địa (ba đậu ta), thuộc chi Croton cùng họ, còn được gọi là điệp tây và ngô đồng. Chính vì vậy mới có sự ngộ nhận cây ngô đồng là loại này và cũng vì lý do ngôn ngữ nghe vông đồng biến thành ngô đồng, ba đậu biến thành bã đậu hoặc mã (ma) đậu.
Những ai có vào trại nhập ngũ ở trung tâm huấn luyện Quang Trung trước năm 1975, đều biết những hàng cây bã đậu trồng đầy nơi các doanh trại, khu vườn Tao Ngộ, bên các giao thông hào, đã được lưu ý là cây có độc chất, những lá bã đậu rơi vào những hồ chứa nước để tắm giặt mà vô tình uống phải là Tào Tháo đuổi chạy không kịp, phải vào bịnh xá xin thuốc.

Nói đến đây nhớ lại có lần hắn bị phạt dã chiến , lúc đó ở đại đội 45E, tiểu đoàn Đinh tiên Hoàng, chỉ vì cái tội mua bịch nước ở ngoài bãi tập, tối về phải thi hành hình phạt; ba lô , súng đạn đầy đủ chạy khắp 5 đại đội xin chữ ký các sĩ quan trực, chữ ký của các quan đâu dễ cho, trước khi ký là phải chạy, bò, lết…. có đại đội bắt lấy 100 gai bã đậu trong vòng 3 phút, cái dòng gai này mọc chi chít trên thân, to nhọn có thể dùng khêu ốc luộc ăn được, dùng lưỡi lê chưa biết làm sao cho nhanh, lấy nón sắt cào thử, gai rụng ào ào. Chỉ kéo vài nón sắt là được hơn 100 gai. Quả bã đậu lúc khô bung ra từng múi, nhìn có hình dạng như con cá heo(dauphin), trong quân trường nhiều người lúc rảnh rỗi hay khắc thêm vào hình dạng này cho sống động, lấy cira dánh giầy chùi bóng làm quà cho em gái hậu phương.
Những quả khô này lúc còn học tiểu học khoảng cuối thập niên 50, tụi nhỏ chúng tôi hay chui hàng rào vào nhặt ở trại lính thành Ô Ma (Camps Aux Mares) . Đem về nạy lấy hột chơi nhưng đứa trẻ nào cũng biết là trái độc, thầy giáo còn hướng dẫn cho vẽ những múi được tách ra từ quả

Chuyện học sinh Nghệ An ngộ độc, hắn cho rằng nhà trường và thầy cô hoàn toàn chịu trách nhiệm, một tấm biển gắn vào thân cây ghi rõ  » nguy hiểm, ăn chết người » có khó lắm không, nhà trường không làm, thầy cô trong những giờ sinh hoạt cũng không hướng dẫn, phổ biến, đâu có mất nhiều thời gian. Trốn tránh trách nhiệm bằng cách đốn bỏ hết tất cả trên địa bàn tỉnh Nghệ An là không phải cách, mình là thầy là đại diện cho giáo dục đâu thể phi giáo dục được, hay do cây đã lớn có thể khai thác gỗ mà thừa dịp học sinh ngộ độc, để trồng loại khác. Vài hôm nữa lại đấu thầu, lại quà cáp. Sở đúng là « được ăn, được nói, được gói mang về », chỉ tội nghiệp phụ huynh học sinh lại phải đóng góp trồng cây xanh lấy bóng mát.
Xem trên mạng quảng cáo của các cửa hàng cây xanh đã « treo đầu dê, bán thịt chó », vông đồng, bã đậu đều được ghi là « NGÔ ĐỒNG » lại còn những bài báo ca ngợi lợi ích của ngô đồng tốt từ rễ đến hoa lá quả, chẳng trách có chuyện ngộ độc cho con trẻ !

Mùa Covid 19 năm nay, không nhìn thấy các cháu bé tung tăng đi nhặt hạt maron, thành phố vừa được tháo bỏ giới nghiêm, các quán xá mở cửa trở lại sau gần 3 tháng ngưng hoạt động. Khí hậu ôn đới cũng không thích hợp với cây ngô đồng, thay thế báo hiệu mùa thu là khi lá maron rơi rụng, không khí đã có mùi thu đến . Câu kinh điển ngày trước cũng được Ara thay đổi nửa tây nửa tàu « Maron nhất diệp lạc, thiên hạ cộng tri thu »

Khi hắn chuyển bài này đi, có một dược sĩ cũng là nhà nhiếp ảnh đạt được nhiều huy chương có chụp và viết một bài về lão hạc này, cũng nhờ vậy hắn mới biết lão hạc này có tên Great Blue Heron (Diệc xanh lớn) và dược sĩ Thái Phúc Nguyễn có một bài viết và nhiều hình ảnh do chính anh săn được, bài rất hay về giống « diệc xanh lớn » này. Xin phép huynh trưởng cho hắn up date( ngày 6/10/2025).

Gió mùa đông đã mang hơi lạnh về, phải trang bị áo ấm, khăn quàng mỗi lần ra khỏi nhà, thật lỉnh kỉnh, khí hậu này lại thích hợp cho cô nàng Covid 19, thôi thì cũng ngăn ngừa tối đa, chắc phải bỏ bớt chuyện lang thang.
Liege ngày 2/12/2020
Ara Phát

Lão hạc dưới ống kính của nhiếp ảnh gia Thái Phúc Nguyễn

Trong số rất nhiều loài chim sinh sống ở vùng đầm lầy, có lẽ không loại nào mang biểu tượng nổi bật hơn Diệc xanh lớn (Great Blue Heron = GBH). 

Như các đồng chủng của chúng là cò, hạc, sếu…GBH được biết đến như một “loài chim lội nước” luôn kiên nhẫn tìm kiếm bữa ăn hàng ngày ở những vùng nước nông.

Chim có bộ lông màu xám xanh và kích thước to lớn, cao có khi đến 1.3m với sải cánh rộng 2m. Vào tuổi giao phối, chúng sẽ mọc thêm những chùm lông dài sẫm màu trên đầu, cổ cũng như ở lưng thật đẹp mắt.

Đỉnh đầu và họng chim màu trắng, mỏ dài màu vàng, sắc nhọn dùng để săn mồi… Cổ dài rất linh hoạt, có thể gập cong như hình chữ S với hai chân xanh lục kéo thẳng về phía sau khi bay. 

Xây tổ ấm

Mặc dù là loài chim lớn, GBH không nặng lắm (gần 3kgs) nhờ bộ xương rỗng và nhẹ. Thế nên, tuy to xác nhưng chúng lại bay khá nhanh đến 45km/giờ.

GBH là một trong những loài chim lội nước phổ biến nhất ở Tây bán cầu (Bắc và Trung Mỹ, bắc Nam Mỹ, quần đảo Caribe) sinh sống quanh năm ở nhiều vùng ven biển của Hoa Kỳ và Canada. Một ít cũng thiên di lên phía trên Trung Tây và Canada vào hè, hoặc bay xuống Mexico hay Trung và Nam Mỹ vào đông nhưng đặc biệt chúng không sinh sản ở những nơi tạm trú này.

GBH sống tập trung ở bất cứ nơi nào có nước quanh năm không kể nước ngọt, nước lợ hay nước mặn và luôn xây tổ gần nhau có thể đến hàng trăm tổ như một quần thể trên những cây gần đó để tiện bề kiếm ăn

Tập quán sinh trưởng

GBH là một trong những loài chim đẹp nhất ở Hoa K ỳ. Con mái và trống thoạt trông rất giống nhau nhưng khi để ý sẽ thấy con trống lớn hơn với cả chùm lông ở đầu, lưng cũng dài hơn con mái một ít. 

Vợ chồng chim chỉ bên nhau khi ở trên tổ lúc tán tỉnh, giao phối và nuôi con nhưng khi đi tìm thức ăn chúng sẽ bay riêng lẻ mà không bao giờ đi cùng nhau.

GBH sống một vợ một chồng trong suốt giai đoạn giao phối nhưng đến mùa kế, chúng sẽ tiếp nối hoặc bắt cặp với một con khác để xây tổ, sinh sản rồi cùng nuôi con.

Chim luôn thực hiện những màn tán tỉnh công phu khi gặp được bạn tình ưng ý như vươn cao cổ và giữ mỏ gần như thẳng lên trời đồng thời dựng các chùm lông lên để cho bạn tình thấy sự hấp dẫn, sự mạnh mẽ của mình trong tình yêu như thế nào.

Dù dáng vẻ bề ngoài xinh đẹp nhưng chim lại có tiếng kêu thô ráp với âm thanh khàn đục đặc biệt không giống ai nên cố gắng lắm khi kèm theo màn trình diễn nói trên, những con trống chỉ thốt ra “goo-gooo” nhẹ nhàng hoặc cắn mỏ vào nhau kêu lách cách cho thêm phần hấp dẫn mà thôi.

Tổ chim được xây trên cao từ 15 đến 20m bằng các cành cây khô bên ngoài và phần trong được lót với các nhánh nhỏ cùng cỏ mềm. Tổ được tái sử dụng năm này qua năm khác và chỉ cần bồi đắp thêm chút đỉnh trong mỗi mùa sinh sản. Do vậy dù kích thước tổ mới xây chừng 50cm là đủ nhưng lâu dần những tổ này sẽ được chim nới rộng ra có khi đến 1.5m đường kính là thường.

Sau khi giao phối, GBH mái đẻ từ 3 đến 7 trứng mỗi lứa, cả bố lẫn mẹ thay phiên nhau ấp khoảng 28 ngày đến khi nở con. Con non được nuôi bằng thức ăn đã tiêu hóa từ mỏ cha mẹ ói vào miệng chúng cho đến khi chúng lớn một chút, bố mẹ sẽ bắt đầu tìm cá con về cho chúng ăn…

Thường trong mỗi lứa, chim non không phát triển đồng đều vì con lanh nhất sẽ giành lấy hầu hết thức ăn từ cha mẹ mang về để nhanh chóng lớn trội hơn trong khi những con còn lại sẽ đói và cuối cùng bị đẩy ra khỏi tổ cho đến chết.

 Vì vậy thường chỉ có 2 hoặc 3 con non cùng lứa tồn tại cho tới khi biết bay.

Chim non ngóng chờ cha mẹ

Sau khoảng hai tháng, chim con bắt đầu rời tổ và tự sinh sống. Hai năm sau chúng sẽ trưởng thành về mặt giới tính và có thể bắt đầu sinh sản được để tạo ra những thế hệ nối tiếp

Mưu sinh:

GBH không kén ăn. Thực phẩm của chúng gồm nhiều loại động vật thủy sinh như cá, ếch, rắn, rùa nhỏ và côn trùng. Ở các vùng cao, chúng cũng sẽ ăn các động vật có vú nhỏ, chẳng hạn như chuột.

chim săn mồi đơn độc, hiếm khi thấy ở gần nhau. Nếu tình cờ có một số con đang kiếm ăn trong cùng một khu vực, con dữ nhất sẽ tiến hành các màn phô trương phức tạp như dang rộng cánh, ưỡn cổ, hướng mỏ cao lên trời và giữ tư thế đó để đi dần đến đối thủ cạnh tranh tiềm năng nào mà chúng thấy muốn thị uy cảnh báo rằng đây là vùng lãnh thổ bất khả xâm phạm của chúng.

Phô trương thanh thế

Diệu võ dương oai 

Khi kiếm ăn, GBH chỉ đứng yên tại một chỗ chăm chú quan sát sự di chuyển trong nước của con mồi cho đến thời điểm thích hợp, chúng nhanh chóng lao đầu xuống, dùng mỏ xiên con mồi rồi nhấc lên khỏi mặt nước.

Sau đó chim khéo léo tung hất thế nào để đầu con mồi chúc xuống mà chui vào cổ họng chim. Gặp trường hợp mồi quá lớn chúng sẽ nhả ra nhưng đôi khi do tham lam GBH sẽ mắc nghẹn và chết cùng con mồi.

GBH thích ăn cá nên thường xuyên tụ tập với số lượng lớn quanh các trại chăn nuôi và gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi nhuận cho chủ trại cá. Đôi khi chúng cũng tinh khôn lang thang quanh các cầu tàu và những điểm câu cá nhộn nhịp, tìm kiếm cơ hội chén một bữa no bụng mà lại ít tốn công rình rập đợi chờ

Vào đầu những năm 1900, GBH cùng với nhiều loài chim lội nước khác bị săn lùng ráo riết để lấy lông kết mũ cho phụ nữ làm đẹp dẫn đến sự sụt giảm nghiêm trọng số lượng chim. Tuy nhiên sau đó nhờ Đạo luật bảo vệ chim di cư ra đời, đồng thời chất lượng nước cùng môi trường sống được gìn giữ đầy đủ nên quần thể Cò Diệc tương đối phát triển một cách ổn định từ năm này qua năm khác để chúng vĩnh viễn sẽ là một phần của cảnh quan đa dạng trong thế giới động vật hoang dã quanh ta.

VA mùa Lễ Tạ Ơn năm 2022

Thái-Phúc Nguyễn

Những tấm ảnh GBH và bài viết này do dược sĩ Thái Phúc Nguyễn săn được, cám ơn anh đã gởi cho hắn.
Ara